Stelling Hase

Achtergronden:
Na de capitulatie in mei 1940 kwamen de Duitse bezetters als een zwerm kraaien ons land binnen. Nederland moest bezet en "verdedigd" worden en zo werden overal in Nederland Wehrmachtsonderdelen gelegerd. In de buurt van Harderwijk kregen alle Wehrmachtonderdelen (Kriegsmarine-Heer-Luftwaffe) kazernelokaties toegewezen voor enkele aangewezen taken. In Gelderland waren altijd veel militairen gelegerd en daardoor waren er veel kazernes. Heel praktisch maakte het Duitse leger gebruik van dat grote aantal Nederlandse kazerne's en militaire complexen. De Wehrmachtsbefehlhaber in den Niederlanden (WBN) was verantwoordelijk voor toewijzing en voorbereiding. Zelfs in juni/juli 1940 waren er inmiddels al veel Duitse troepen in Harderwijk gelegerd, maar pas in juli 1942 werd Harderwijk een opleidingsinstituut voor de FLAK (Luchtafweer). Gezien de lokatie aan het IJsselmeer een uitstekende plek voor diverse soorten schietbanen. Er kon veilig geschoten worden op doelen in het IJsselmeer en door schepen of vliegtuigen bewegende doelen. Er kwam een Kriegsmarine FLAK eenheid bij Horst die gelegerd was, iets ten Zuiden van Harderwijk, in de Oranje Nassau Kazerne samen met enkele Luftwaffe eenheden. De Luftwaffe was eveneens gelegerd in de Jan van Nassau Kazerne en in Ermelo in de Jan van Schaffelaerkazerne.

Luftwaffe:
Door de toewijzing van twee kazernes was er voor de Luftwaffe een belangrijke rol weggelegd in Harderwijk. Er kwamen operationele, maar ook opleidingseenheden. In juni 1940 was er reeds een "Flugwache" of luchtwaarnemeningspost gevestigd en in 1943 kwam er een Flugwachekommando. Hieronder resulteerden een twintigtal waarnemnigsposten op de Veluwe, waaronder één in Ede en in de provincie Utrecht. (Bron:Peter Yska; Majoor b.d. der Infanterie).
De lokatie aan de rand van het IJsselmeer, was voor vliegers een goed te identificeren deel van Nederland, weinig Flak en lag in het verlengde van doelen in het Roergebied. We moeten niet vergeten dat in het begin van de oorlog er nog weing navigatiemiddelen aan boord van vliegtuigen waren. Een vliegroute die men prefereerde boven de route over Noord of Zuid Nederland met de grote hoeveelheid Flak bij de grote steden en havens. Deze route liep ook vaak over Texel.

 

Bij de bovenstaande tekening van stelling Hase:
Waarschijnlijk een door het verzet gemaakte (onjuiste) tekening welke een mixture is van een Freya fahrstuhl en een Wurzburg Riese.

 

Terug naar mei 1940. Reeds op 21 mei 1940, enkele weken na de capitulatie, werd Leutnant Diehl reeds naar Amsterdam verordonneerd om als adviseur van radarapparatuur de opstelling ervan in Holland te copordineren. Op 1 augustus 1940 werden alle radarapparaten van Wangerooge naar Holland grondgebied verplaatst, met uitzondering van Freya 1 die later bij Bremen werd ingezet. Waar deze 6 radars werden geplaatst is ene heel gezoek naar informatie tijdens het begin van de oorlog in Nederland. En poging daartoe: :

• eind mei 40: Freya op Terschelling
• eind juni 40: Texel
• 19-8-40: Freya bij Bergen (NH)
• 1 augustus 1940: Freya Fahrstuhl bij Harderwijk/etc.

In ieder geval had de Luftwaffe nu zo dicht bij Engeland als mogelijk een aantal radars staan die in staat waren om te kunnen waarschuwen voor luchtaanvallen op het Duitse Rijk. Bron: Hoffmann II. Ook vermeld Hoffmann op pag 389 reeds de inzet op 17 oktober 1940 van een nachtjager geleid door gevechtsleider Lt. Diehl te "Nunspeet" met een eerste abschuss door het NJG 1.

Onderbouwing: Hoffman II meldt op pagina 14 de inzet van een Feya Fahrstuhl in mei '40 naast ander Freya's op Wangerooge. Op dezelfde pagina schrijft hij tevens dat alle Freya's op 1 augustus 1940 van Wangerooge verscheept werden naar Holland met uitzondering van Freya 1 die later ingezet werd bij Bremen; dit laatste komt uit een andere bron.

Bron Hoffmann II:Een exacte duiding van de verplaatsing van de Freya Fahrstuhl geeft hij echter niet. Wel vertelt hij over de eerst inzet van twee Freya's op Wangerooge als testlokatie. Ik neem aan dat een van twee dan Freya 1 genoemd kan worden. Dit is dan niet een Fahrstuhl. Als alle Freya's met uitzondering van Freya 1 worden verscheept naar Holland is daar naar mijn mening ook de Fahrstuhl bij. In Holland is geen andere lokatie bekend van dit apparaat dan Hase.

In ieder geval kreeg Hase een Freya (Fahrstuhl ?)in augustus 1940.

Men had nu een radarapparaat doch hoe deze in te zetten in combinatie met jachtvliegtuigen was nog niet verder ontwikkeld. Er moest eerst maar eens aangetoond worden dat dit werkte bij de leiding. De latere commandant van Deelen, Falck was hier als jachtvlieger in juli 1940 eveneens bij betrokken. Op 16 october werd de inzet van deze radar in combinatie met hun jachtvliegtuigen getest en met succes want er wordt Vickers-Wellington bommenwerper neergeschoten. Na deze geslaagde demonstratie bepaalde Kammhuber, verantwoordelijk voor de organisatie van de Nachtjagd, met een deel van zijn staf de toekomstige ligging van Duitse radarstellingen in Nederland en waarschijnlijk ook in de rest van Europees bezet gebied. Deze stellingen zouden deel gaan uitmaken van een gordel van radarstellingen met schijnwerpers en Flak en werd het Himmelbett-systeem genoemd , ook wel Kammhuber linie.Voor deze gordel een gebied waar vrije onderschepping plaats kon vinden. Bij Hase zou een permanente stelling gebouwd worden en er was een lokatie gekozen ten zuid-westen van Harderwijk aan het einde van de Stadsweide, aan de Tonselse Weisteeg. Een schets uit die tijd is op deze pagina aanwezig.In januari 1942 werd begonnen met de aanleg van de Funkmessstellung in de stadweiden van Harderwijk. Het bleef lang in gebruik tot 15 april 1945 en bestond uit 5 radarsystemen van de 2e Ordnung, bestaande uit 2 Freya's, 2 Wurzburg Riese's en 1 Jagdschloss, terwijl 2 Y-lijnen waren voor de communicatie met hun jachtvliegtuigen. Verbindingspersoneel was de 14/FlugmeldeLeitKp III/LnRgt 201 en vanaf 2-9-1944 de 21./FlugmeldeLetKp III./LnRgt 233.

Opvallend is dat in Hase, zoals boven vermeld, nooit betonnen bunkers zijn gebouwd, wel een stenen keuken gebouw. Een verzameling van houten opstellingen en barakken.Ter verdediging waren alleen 3 mitrailleurs aanwezig voor dichtbijverdediging en geen zwaar afweergeschut. Dat stond wel verderop bij de Nassaukazerne.

De radarposten werden in de dagelijkse omgang bij de bevolking vaak benoemd als luisterposten. Wat de bevolking wel is opgevallen, is het grote aantal telefoonlijnen welke deze stelling gebruikte en waarvan de draden, zo'n 20 stuks bovengronds naar het postkantoor liepen. Deze zullen zijn gebruikt door a) de Flugwache(LwNr.20) en b) voor verbindingen met Diogenes en waarschijnlijk ook Deelen als dichtbijzijnde vliegbasis. Diogenes coodineerde Nachtjagdraum 4 en deed soms de gevechtsleiding maar liet dat ook wel doen door de gevechtsleiders op de basis of door de Jaegerleitofficier bij Hase. Naoorlogse gesprekken gevoerd met een Duitse radarman bevestigd dat Hase als Stelling 1e Ordnung leading was met als satellieten Marder en Gorilla. Deze combinatie heeft een opvallende rol gespeeld bij het EnglandSpiel waarvan de droppings van hieruit werden gemonitoord. In de omgeving van Harderwijk was ook een Engels Rebecca baken geplaatst. Dit speelde een rol bij droppings en het Englandspiel werd door Giskes van hieruit gestuurd.

 

Op bijgevoegde google-earth-foto van maart 2011 zijn de restanten te zien van de Hase stelling. Er staat nog een Würzburg Riese voetstuk en een zeldzame Freya-Fahrstuhl ringvormig fundament, bedoeld om de radarantenne 360 graden te kunnen draaien. Nu als bloemenbak ingericht in een groenstrook. Een mogelijke reden om aan het IJsselmeer een Fahrstuhl te plaatsen was het voorkomen van clutter; een storing die onstaat wanneer een radar dicht bij een bewegend wateroppervlak staat. Dat zien we ook aan de Deense kust bij de stellingen Hyane en Schakal (Noord Denemarken). Verder konden -tot nu toe- geen restanten worden gevonden daar het gehele gebied is veranderd door nieuwbouw. Wel interessant is dat de afstand van de Freya tot het IJsselmeer ongeveer 30 meter is en er nog steeds van een fraai vergezicht valt te genieten. De Freya Fahrstuhl radar was in de eerste plaats bedoeld voor signalering van vliegtuigen komende uit de richting Engeland tot een afstand van 120 km. en had als fextra unctionaliteit de mogelijkheid om de hoogte te kunnen meten. Tevens lokaliseerde deze 360 graden radaropstelling de retourvlucht van de bommenwerpers vanuit Duitsland naar de thuisbasis. Een dubbele slag dus.