Funkmessstellungen in Nederland

Radarpost Eisbar bij Sondel in Zuid-Oost Friesland.

Het zuiden van Friesland, aan de rand van de toenmalige 'Zuiderzee' was voor de duitse bezetting in 1940 een vanzelfsprekende locatie voor een radarpost. De geallieerde vliegtuigbemanningen die in de Tweede Wereldoorlog naar Duitsland vlogen, kozen vaak een route over het IJsselmeer en kozen de route tussen Den Helder en Terschelling. Een stuk waddenzee, dan 'Zuiderzee'en Zuid West Friesland wat dun bevolkt was. Er was daar geen afweergeschut en geen schijnwerpers. De Duitsers wisten dit: vandaar de talloze luchtgevechten boven het gebied. Zeshonderd vliegtuigen stortten er neer. De grote concentratie wrakken in het meer is een gevolg van het feit dat de 'Zuiderzee' een speciale rol speelde in de geallieerde luchtoorlog tegen Duitsland. De grote watervlakte was niet alleen een duidelijk baken; het was ook een geliefde plek om noodlandingen te maken.

Het was er bovendien iets veiliger dan boven land, omdat er geen luchtafweer was. Als gevolg daarvan werd het IJsselmeer een door veel geallieerde vliegers gebruikte corridor. Het luchtruim erboven leende zich eveneens goed als ontmoetingsplaats voor bommenwerpers en begeleidende jagers. Dat wisten natuurlijk ook de Duitsers. Daarom concentreerden zij een groot deel van hun nachtjagers op vliegvelden rond het meer. Niet voor niets was het eerste gevechtsleidingscentrum aan de rand van de 'Zuiderzee' gebouwd, namelijk bij Harderwijk en Hase genoemd. Dit was reeds heel vroeg in de oorlog het geval; in september 1940, 5 maanden na het binnenvallen van de Duitsers in Nederland.

Stelling Eisbar strategisch en hoog gelegen in het Gaasterland

Klik voor grotere afbeelding

Gezien het gat in de luchtverdediging in Noord West Nederland werd besloten om in Gaasterland een Funksmessstelling te bouwen. Opvallend is ook de wetenschap dat de Duitse luchtverdediging op de hoogte was van deze leemte. Eind 2012 was er op de Duitse TV een documentaire over de vlucht van de plaatsvervanger van Hitler, Hess, naar Engeland op[ 10 mei 1941. Hij steeg op bij de Messerschmitt fabriek in Augsburg en ging via de IJsselmeer-route de Noordzee op. Ik heb een (slechte) foto van het TV scherm toegevoegd.

Men zocht een zo hoog mogelijke locatie en vond deze bij Sondel welke 7.2 meter boven N.A.P. was gelegen. Op de stafkaart van voor de oorlog verderop is dit zichtbaar. (N.B. Ook de opstelling Teerosen werd op de Galgenberg gelokaliseerd welke op 109 m boven N.A.P. ligt.) Een juiste keuze van de Luftwaffe. Op dat tijdstip was dit overigens boerenland zonder bomen of struikgewas.De op de latere foto's aanwezige bebossing is niet van die tijd. Bij Sondel begon de bezetter in het begin van 1941 met de onteigening van enkele huizen en gronden en werd in de koude winter (vandaar wellicht de naam Eisbar ?) van '41 begonnen met de bouw. Medio februari werden de fundamenten gestort van bunkers en radarinstallaties en in maart '42 werden de barakken gebouwd en op 1 juni 1942 waren de telefoonverbindingen met enkele andere radarstations gereed. De bouw werd overigens uitgevoerd door lokale arbeiders en tegen een goede betaling. De eerste zestig militairen van de verbindingstroepen vonden eerst nog onderdak in het dorp. Na de houten barakken werden er bunkers gebouwd, waar zo tegen 1943 zo'n 400 mensen verbleven. In februari 1943 vertrokken er een aantal naar het Oostfront , waar het Russsische front (sinds Operatie Barbarossa mei 1941) steeds meer nadarbij kwam en kwamen er vrouwelijke soldaten. In die tijd was het kamp zo'n 50 hectare. Uit inlichtingenrapporten blijken er dan 46 telefoonverbingen operationeel te zijn. Op 16 april 1945 trokken ze weg uit Eisbar na hun apparatuur onhandig te hebben opgeblazan. Zo waren er naderhand nog wel wat onderdelen in goede staat.

Verklaring foto's

Bij Sondel waren zoals vergelijkbaar elders een tweetal Würzburg-Riese radars en een Freya operationeel , 2 Heinrich-towers plus een gevechtleidingscentrum. Hierdoor werden jagers van vliegbasis Leeuwarden aangestuurd. In 1943 waren zo in de huidige provincie Friesland 3 Funkmessstellungen (radarposten) als Tiger (Terschelling) en Schlei (Schiermonnikoog) operationeel. Sondel bleef operationeel tot medio april 1945, waar bij de duitsers voor de aftocht de radars en apparatuur met trotyl onbruikbaar maakten.Dat dit niet geheel lukte blijkt uit de bijbehorende foto van een onttakelde Freya met splittermauer. De huidige eigenaar van het park Sondel (dhr E. Landman) heeft in de kantine nog een paar prefab stenen liggen van die muur.(zie foto)

Op de hieronder vermelde luchtfoto uit 1943(links) en van 1944(rechts) van RAF zijn 2 Heinrich-peilers te zien en meerdere radarposten, herkenbaar aan hun zeer duidelijke omheining.

Huidige situatie: Na de oorlog werden de oorspronkelijk duitse verblijven eerst gebruikt als kamp voor "verkeerde" nederlanders doch later omgedoopt als vakantiecentrum . De bijgaande foto's dateren uit de 60-er jaren. Het bunkerdorp is sinds 2004 gesloopt , en er zijn intussen fraaie nieuwe bungalows gebouwd.

Stafkaart Sondel 1938

onder - RAF Luchtfoto's Eisbar - Kamp Sondel +/-dec 1943(links)en nov.1944(rechts)

Sondel by google - recent

Luftwaffekamp Sondel tijdens de bouw. Op de tweede bunker van rechterzijde wordt de Freya nog geplaatst

(beneden)Vakantiekamp Sondel na 1950 (met dank aan Doede Deinum)

Luftwaffekamp Sondel tegen het eind van 1945. De apparatuur is door de vertrekkende duitsers opgeblazen